BOLALARDA PROMPTING QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISHDA YOSH BOSQICHLARI

Mualliflar

  • Muhayyo Bahromova Author

DOI:

https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i12/n29

Kalit so‘zlar:

Sun’iy intellekt (SI), yirik til modellari (LLM), prompting ko‘nikmasi, kognitiv rivojlanish, J. Piaje, L.S. Vigotskiy, Blum taksonomiyasi, 5W1H shabloni, Chain-of-Thought (fikr zanjiri), meta-prompting, pedagogik model, raqamli savodxonlik.

Annotasiya

Ushbu maqolada yirik til modellari (LLM) va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari shiddat bilan rivojlanayotgan davrda ta’lim tizimining dolzarb vazifalaridan biri — bolalarda "prompting" (SI tizimlariga aniq va maqsadli so‘rov tuzish) qobiliyatini shakllantirishning yosh bosqichlari ilmiy asosda tadqiq etilgan. Tadqiqotning nazariy poydevorini J. Piajening operatsional intellekt nazariyasi, L.S. Vigotskiyning madaniy-tarixiy psixologiyasi va B. Blum taksonomiyasi tashkil etadi. Maqolada bolalarning kognitiv rivojlanish xususiyatlaridan kelib chiqib, prompting ta’limi to‘rtta asosiy yosh bosqichiga tasniflangan: maktabgacha yosh (4–6 yosh) — og‘zaki ifoda, boshlang‘ich sinf (7–10 yosh) — "5W1H" shabloniga asoslangan tuzilgan so‘rov, o‘rta maktab (11–13 yosh) — fikr zanjiri (Chain-of-Thought) metodiga tayanuvchi strategik prompting va o‘smirlik davri (14–16 yosh) — mustaqil professional va meta-prompting bosqichi. Har bir davr uchun mos keluvchi SI vositalari, metodologik yondashuvlar va ularning empirik samaradorlik ko‘rsatkichlari qiyosiy tahlil qilingan. Yakunda ushbu tizimni O‘zbekiston milliy o‘quv dasturlariga integratsiya qilish bo‘yicha to‘rt bosqichli pedagogik model taklif etilgan va hududiy raqamli infratuzilma farqlari kabi cheklovlar muhokama qilingan.

Manbalar

1. OpenAI. (2024). GPT-4 Technical Report. OpenAI Research. https://openai.com/research/gpt-4

2. Liu, P., Yuan, W., Fu, J., Jiang, Z., Hayashi, H., & Neubig, G. (2023). Pre-train, prompt, and predict: A systematic survey of prompting methods in natural language processing. ACM Computing Surveys, 55(9), 1–35. https://doi.org/10.1145/3560815

3. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press. (O‘zbek tiliga tarjima: Piaje J. Boladagi aql-idrokning kelib chiqishi. Toshkent: Fan, 1998.)

4. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

5. Bloom, B. S., Engelhart, M. D., Furst, E. J., Hill, W. H., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. David McKay.

6. White, J., & Leroy, G. (2023). Prompt pattern catalog to enhance prompt engineering with ChatGPT. arXiv preprint arXiv:2302.11382 .

7. Zamfirescu-Pereira, J. D., Wong, R. Y., Hartmann, B., & Yang, Q. (2023). Why Johnny can't prompt: How non-AI experts try (and fail) to design LLM prompts. In Proceedings of CHI 2023 (pp. 1–21). ACM. https://doi.org/10.1145/3544548.3581388

8. Zhao, W., & Liu, H. (2024). Developmental trajectories of prompt literacy in K-12 education: A meta-analysis. Computers & Education, 198, 104789. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2023.104789

9. Morrison, A., Baker, R., & Nakamura, T. (2022). Voice-based AI interaction in early childhood settings: Linguistic outcomes and pedagogical implications. Early Childhood Education Journal, 50(4), 623–641. https://doi.org/10.1007/s10643-021-01224-6

10. Kim, S., & Park, J. (2023). Structured prompt templates for elementary school AI literacy: A quasi-experimental study. Journal of Educational Technology & Society, 26(2), 88–104.

11. Wei, J., Wang, X., Schuurmans, D., Bosma, M., Chi, E., Le, Q., & Zhou, D. (2022). Chain-of-thought prompting elicits reasoning in large language models. In Advances in Neural Information Processing Systems 35. NeurIPS.

12. Rashid, M., & Hernandez, C. (2024). Chain-of-thought prompting in middle school mathematics: A randomized controlled trial. Educational Psychology Review, 36(1), 1–24. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09815-6

13. Anderson, L., Davies, P., & Osei, K. (2024). Meta-prompting competencies in adolescent learners: Assessment frameworks and instructional strategies. British Journal of Educational Technology, 55(3), 1102–1118. https://doi.org/10.1111/bjet.13412

14. Watanabe, H., & Gupta, A. (2023). AI literacy and future workforce competencies: A Delphi study. Journal of Vocational Education & Training, 75(2), 289–307. https://doi.org/10.1080/13636820.2022.2144811

15. Kasimova, M. (2025). Sun'iy intellekt yordamida xorijiy tillarni o'rganishda samarali promptlardan foydalanish. Yevroosiyo ijtimoiy fanlar, falsafa va madaniyat jurnali , 5 (1), 13–15.

##submission.downloads##

Nashr qilingan

2026-06-27

Qanday ko'rsatish

Bahromova, M. (2026). BOLALARDA PROMPTING QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISHDA YOSH BOSQICHLARI. YANGI DAVR ILM-FANI: INSON UCHUN INNOVATSION G‘OYA VA YECHIMLAR, 2(12), 127-131. https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i12/n29