YANGI DAVR ILM-FANI: INSON UCHUN INNOVATSION G‘OYA VA YECHIMLAR
“Yangi davr ilm-fani: inson uchun innovatsion g‘oya va yechimlar” ilmiy nashr bo‘lib, rasman 2025-yil 8-iyul kuni C-5669862 reyestr raqami bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Mazkur to‘plam "Yangi davr ilm-fani: inson uchun innovatsion gʻoya va yechimlar" mavzusidagi davriy Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasida ishtirok etgan olimlar, tadqiqotchilar va mutaxassislar tomonidan tayyorlangan ilmiy maqolalar, tezislar hamda boshqa ilmiy materiallarni o‘z ichiga oladi va muntazam nashr etib boriladi. Konferensiya tashkilotchisi Ilmiy nashr “SCIENCEPROBLEMS TEAM” masʼuliyati cheklangan jamiyati. Tashkiliy qo‘mita Manzil: Toshkent shahri, Yakkasaroy tumani, Kichik Beshyogʻoch koʻchasi, 70/10-uy Elektron manzil: scienceproblems.uz@gmail.com
DEMOKRATIK JARAYONLARDA ELEKTORAL MADANIYATNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Mazkur maqolada demokratik jarayonlarda elektoral madaniyatning o‘rni va ahamiyati O‘zbekistondagi siyosiy-huquqiy islohotlar kontekstida tahlil qilingan. Elektoral madaniyatni huquqiy meyorlar va jamiyat qadriyatlari o‘rtasidagi "ko‘prik" sifatida baholab, uning saylovchilarning anglangan ishtiroki, siyosiy ishonch va dezinformatsiyaga qarshi immunitetini shakllantirishdagi roli tahlil qilingan. Maqolada saylov tizimining raqamlashtirilishi, "Elektron saylov" tizimining joriy etilishi va 2024 yildagi parlament saylovlari tajribasi asosida elektoral madaniyatni yuksaltirishning strategik yo‘nalishlari, jumladan, tizimli fuqarolik ta’limi va siyosiy ijtimoiylashuv masalalari ilmiy asoslab berilgan.
demokratiya, elektoral madaniyat, saylov tizimi, siyosiy ishonch, Saylov kodeksi, raqamli transformatsiya, anglangan ishtirok, siyosiy ijtimoiylashuv.
Mulkiiyat (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TURLI YOSH KONTINGENTLARIDA RIVOJLANGAN SEREBROVASKULAR KASALLIKLARDA BUYRAKLARNI MORFOMETRIK KO’RSATKICHLARI
Tserebrovaskulyar kasalliklarda buyraklarni yoshga doir patomorfologik o‘zgarishlarni multipleksli morfometrik ko‘rsatkichlar asosida tahlili shuni ko‘rsatadiki, TVK da buyraklarni yoshga doir degradatsiyasini morfometrik ko‘rsatkichlarida asosiy jihatlar, katta yoshli 60-74 va keksa yoshdagi 75-90 yoshli bemorlarda tserebrovaskulyar kasalliklardan keyin buyrakni parenximasida involyutiv o‘zgarishlar, nefroskleroz tufayli funksional faoliyatini yo‘qotganligini isbotlaydi. Bu esa, TVK da rivojlangan ishemik insultlarda katta yoshli va keksa yoshlilarda buyraklarni filtratsion ko‘rsatkichlari kritik darajada pasayishi (soatiga 30ml/1dan pasayishi) ni isbotlaydi.
Tserebrovaskulyar kasallik, multipleksli morfometriya, buyrak, nefroskleroz.
RAQAMLI TA’LIM MUHITIDA BO‘LAJAK CHET TILI O‘QITUVCHILARINING TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY VA METODOLOGIK ASOSLARI
Ushbu maqolada raqamli ta’lim muhitida bo‘lajak chet tili o‘qituvchilari uchun muhim kasbiy kompetensiya sifatida tanqidiy fikrlashning konseptual, falsafiy, psixologik va pedagogik asoslari tadqiq etiladi. Sharq mutafakkirlari merosi, G‘arb falsafiy tafakkuri hamda zamonaviy kognitiv nazariyalarga tayangan holda tadqiqotda pedagog kadrlar tayyorlash jarayonida tanqidiy fikrlashni konseptuallashtirishning kompleks nazariy modeli ishlab chiqilgan. Maqolada ta’limning jadal raqamlashtirilishi tanqidiy fikrlash tushunchasini kengroq talqin etishni talab qilishi asoslab beriladi. Bunda tanqidiy fikrlash nafaqat umumiy kognitiv qobiliyatlarni, balki raqamli va lingvomadaniy axborotni tanqidiy baholash, pedagogik refleksiya, kasbiy faoliyatga oid qarorlarni mustaqil va ongli ravishda qabul qilish hamda mas’uliyatli o‘qituvchilik amaliyotini ham qamrab oladi. Tanqidiy fikrlashga oid o‘n beshta nufuzli ta’rifning qiyosiy tahlili asosida uning to‘rtta asosiy konseptual yondashuvi aniqlangan: ko‘nikmaga yo‘naltirilgan, moyillikka yo‘naltirilgan, kompetensiyaga yo‘naltirilgan hamda integrativ-raqamli yondashuvlar. Mazkur tahlil natijalariga tayangan holda O‘zbekistonning rivojlanib borayotgan raqamli ta’lim tizimi sharoitida bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarining kasbiy ehtiyojlarini hisobga oluvchi mualliflikdagi integrativ ta’rif taklif etiladi.
tanqidiy fikrlash, raqamli ta’lim, bo‘lajak chet tili o‘qituvchilari, o‘qituvchining kasbiy kompetensiyasi, oliy ta’lim, kognitiv rivojlanish, integrativ raqamli pedagogika, ta’lim transformatsiyasi, O‘zbekiston.
BIZNES BOSHQARUVI SOHASIDA OG‘ZAKI INGLIZ TILI KOMPETENSIYASI: O‘ZBEKISTONDAGI IKKI UNIVERSITET MISOLIDA O‘TKAZILGAN TAJRIBA-SINOV TADQIQOTI NATIJALARI
Ushbu maqolada Farg‘ona davlat texnika universiteti va Denov tadbirkorlik va pedagogika institutida o‘tkazilgan kvazieksperimental tadqiqot natijalari bayon etilgan. Tadqiqot doirasida biznesni boshqarish yoʼnalishi talabalari uchun raqamli vositalar va kommunikativ yondashuv asosida ishlab chiqilgan metodikaning og‘zaki ingliz tili kompetensiyasini rivojlantirishdagi samaradorligi oʼrganildi. Tadqiqotga 128 nafar talaba jalb etildi; ular tajriba va nazorat guruhlariga bo‘lindi. Tajriba guruhi talabalari interaktiv raqamli platformalar, vazifaga asoslangan topshiriqlar va kommunikativ mashqlar tizimini o‘z ichiga olgan maxsus metodika bo‘yicha o‘qitildi. Yakuniy sinov natijalari tajriba guruhida monologik va dialogik nutq, kommunikativ faollik, lingvistik aniqlik hamda strategik kompetensiya bo‘yicha sezilarli yutuqlarni ko‘rsatdi. Qo‘llangan usullar ichida vazifaga asoslangan rolli o‘yinlar va asinxron video taqdimotlar eng yuqori samaradorlikni taʼminladi. Ikki universitetda olingan natijalarning o‘xshashligi taklif etilayotgan yondashuvning boshqa taʼlim muassasalarida ham qo‘llanilishi mumkinligini tasdiqladi.
og‘zaki nutq kompetensiyasi, biznesni boshqarish, raqamli vositalar, kommunikativ yondashuv, vazifaga asoslangan taʼlim, kvazieksperimental tadqiqot, ingliz tilini o‘qitish, oliy taʼlim.
SUN’IY INTELLEKTNING KONSEPTUAL METAFORALARIDA MANIPULYATIV VA DIREKTIV SALOHIYATNING TURLI TILLARDA NAMOYON BO‘LISH XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) konseptual metaforalarining turli tillarda manipulyativ va direktiv salohiyatining namoyon bo‘lish xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ingliz, rus va uzbek tillaridagi diskurslarda SI ni konseptuallashtirishda qo‘llaniladigan asosiy metaforik modellar ko‘rib chiqiladi. Metaforalarning pragmatik funksiyalari, jamoatchilik fikrini shakllantirish, texnologik jarayonlarning talqiniga ta’sir ko‘rsatish hamda retsipientlarning xulq-atvorini yo‘naltirish imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, universal konseptual modellar muayyan kommunikativ makonlarning milliy-madaniy xususiyatlari bilan belgilanadigan turli lingvistik va madaniy talqinlarga ega bo‘ladi.
konseptual metafora, sun’iy intellekt, manipulyatsiya, direktivlik, kognitiv lingvistika, media diskurs, lingvistik ta’sir, antropomorfizatsiya.
BOSHLANG‘ICH SINF XONALARIDA INGLIZ TILINI CHET TILI SIFATIDA O‘QITISHNING TA’LIM OLUVCHIGA YO‘NALTIRILGAN YONDASHUVI
Mazkur maqola zamonaviy pedagogik amaliyotlar va empirik tadqiqotlar tahliliga asoslangan sifatli tadqiqot yondashuvini qo‘llaydi. Ta’lim oluvchiga yo‘naltirilgan yondashuv doirasida yosh o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishning samarali strategiyalarini aniqlash maqsadida sinf kuzatuvlari, o‘qituvchilar bilan suhbatlar hamda dars rejalarining tahlili amalga oshirildi
ta’lim oluvchiga yo‘naltirilgan yondashuv, yosh o‘quvchi, nutq (gapirish) ko‘nikmasi, faoliyat, modellashtirish, qayta aloqa
INGLIZ TILINI CHET TILI SIFATIDA O‘RGANAYOTGAN BAKALAVR TALABALAR TOMONIDAN INGLIZ TILI ZAMONLARINI O‘ZLASHTIRISHDA VIZUAL VAQT CHIZIG‘I (TIMELINE) DIAGRAMMALARINING O‘RNI
Ushbu maqola ingliz tili darslarida talabalarning grammatik ko‘nikmalarini, xususan, fe’l zamonlarini (English tenses) to‘g‘ri o‘zlashtirishlarida vizual vaqt chiziqlari (timeline charts) samaradorligini o‘rganadi. Tadqiqotda 22 nafar bakalavriat talabasi ishtirok etdi. Nazorat guruhidagi talabalar grammatik zamonlarni an’anaviy formulalar va matnli qoidalar orqali o‘rganishdi, eksperimental guruhda esa har bir zamon maxsus vizual vaqt chiziqlari (o‘tmish, hozirgi va kelajakni ko‘rsatuvchi strelkalar va grafik belgilar) yordamida tushuntirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, vizual xaritalardan foydalanish talabalarning zamonlarni gapda to‘g‘ri qo‘llash ko‘rsatkichini sezilarli darajada oshirgan.
ingliz tili, grammatika, fe’l zamonlari, vaqt chizig‘i, vizual vositalar, bakalavriat talabalari.
INGLIZ TILINI O‘QITISHDA TALABALAR XOTIRASINI RIVOJLANTIRISHNING SAMARALI STRATEGIYALARI
Ushbu maqola ingliz tilini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning xotirasini rivojlantirishga qaratilgan samarali strategiyalarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. Xotira til o‘rganishning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, o‘quvchilardan katta hajmdagi lingvistik ma’lumotlarni o‘zlashtirish, saqlash va qayta esga tushirishni talab etadi. Tadqiqotda intervalli takrorlash, mnemonik usullar, vizual vositalar va kontekstual o‘qitish kabi samarali strategiyalar ko‘rib chiqilib, ularning xotirani mustahkamlash va til materialini o‘zlashtirishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, ushbu strategiyalarning lug‘at boyligini o‘zlashtirish, grammatikani tushunish va og‘zaki nutq ravonligiga ta’siri tahlil etiladi. Maqolada kodlash, saqlash va qayta tiklash kabi xotira jarayonlari ham o‘rganilib, ularning dars jarayonidagi o‘rni ko‘rsatib beriladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xotiraga asoslangan o‘qitish strategiyalarini qo‘llash o‘quvchilarning kognitiv faolligini, motivatsiyasini va uzoq muddatli bilimni mustahkamlashini ta’minlaydi.
xotira strategiyalari, ingliz tilini o‘qitish, ishchi xotira, lug‘atni mustahkamlash, kognitiv o‘rganish, tilni o‘zlashtirish
СОЦИАЛЬНОЕ ПАРТНЕРСТВО КАК ФАКТОР СОЦИАЛЬНОГО РАЗВИТИЯ
Данная статья посвящена анализу совершенствования социального партнерство в условиях построения социального государства. В целях реформирования традиционных социально-экономических отношений автор акцентирует внимание на социальном партнёрстве как важнейшем условии регулирования взаимоотношений личности, общества и государства, рассматривая его в качестве высшей ценности демократического общества.
социальное партнерство, социальные институты, гражданское общество, социальное государство, сотрудничество
РАДАР-МОДЕЛЬ В ДИАГНОСТИКЕ И ПРОГНОЗИРОВАНИИ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ В СИСТЕМЕ КОРПОРАТИВНОГО ОБУЧЕНИЯ НЕФТЕГАЗОВОЙ ОТРАСЛИ
Для объективной диагностики профессиональных компетенций специалистов нефтегазовой отрасли разработана радар-модель, интегрирующая пять ключевых компетенций (К1-К5). Модель включает математический аппарат: нормирование баллов, расчёт интегрального показателя S_norm и стандартной ошибки измерения (SEM). На выборке 50 специалистов АО «Узбекнефтгаз» подтверждена высокая чувствительность (прирост интегрального показателя 21,3 п.п., d=1,92), надёжность (α=0,94; SEM от 2,1 до 4,8 п.п.) и конструктная валидность (CFI=0,96). Определена минимально детектируемая разница (2·SEM = 6-10 п.п.) для интерпретации индивидуальных профилей. Построена регрессионная модель, объясняющая 46% дисперсии прироста (R^2=0,46, p<0,001). Радар-модель адаптирована для энергетической отрасли (пилотное исследование n=12, α=0,87)
радар-модель, диагностика компетенций, стандартная ошибка измерения, корпоративное обучение, нефтегазовая отрасль, прогнозирование
TARIXIY XOTIRA ASOSIDA BO‘LAJAK TARIX O‘QITUVCHILARIDA MILLIY IDENTIKLIKNI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Ushbu maqolada oliy pedagogik ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan bo‘lajak tarix o‘qituvchilarida tarixiy xotira vositasida milliy identiklikni shakllantirishning konseptual, nazariy va metodologik asoslari tahlil qilingan. Jamiyat globallashuvi va raqamli transformatsiyalar davrida tarixiy ongni asrash, milliy qadriyatlarni talabalarning kasbiy-pedagogik faoliyatiga integratsiya qilish mexanizmlari yoritilgan. Tadqiqotda aksiologik, kompetensiyaviy va tizimli yondashuvlar tahlil qilinib, bo‘lajak pedagoglarning mafkuraviy immunitetini mustahkamlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ilgari surilgan.
tarixiy xotira, milliy identiklik, bo‘lajak tarix o‘qituvchisi, aksiologik yondashuv, raqamli didaktika, ijtimoiy xotira, kasbiy kompetensiya
BOLALARDA PROMPTING QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISHDA YOSH BOSQICHLARI
Ushbu maqolada yirik til modellari (LLM) va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari shiddat bilan rivojlanayotgan davrda ta’lim tizimining dolzarb vazifalaridan biri — bolalarda "prompting" (SI tizimlariga aniq va maqsadli so‘rov tuzish) qobiliyatini shakllantirishning yosh bosqichlari ilmiy asosda tadqiq etilgan. Tadqiqotning nazariy poydevorini J. Piajening operatsional intellekt nazariyasi, L.S. Vigotskiyning madaniy-tarixiy psixologiyasi va B. Blum taksonomiyasi tashkil etadi. Maqolada bolalarning kognitiv rivojlanish xususiyatlaridan kelib chiqib, prompting ta’limi to‘rtta asosiy yosh bosqichiga tasniflangan: maktabgacha yosh (4–6 yosh) — og‘zaki ifoda, boshlang‘ich sinf (7–10 yosh) — "5W1H" shabloniga asoslangan tuzilgan so‘rov, o‘rta maktab (11–13 yosh) — fikr zanjiri (Chain-of-Thought) metodiga tayanuvchi strategik prompting va o‘smirlik davri (14–16 yosh) — mustaqil professional va meta-prompting bosqichi. Har bir davr uchun mos keluvchi SI vositalari, metodologik yondashuvlar va ularning empirik samaradorlik ko‘rsatkichlari qiyosiy tahlil qilingan. Yakunda ushbu tizimni O‘zbekiston milliy o‘quv dasturlariga integratsiya qilish bo‘yicha to‘rt bosqichli pedagogik model taklif etilgan va hududiy raqamli infratuzilma farqlari kabi cheklovlar muhokama qilingan.
Sun’iy intellekt (SI), yirik til modellari (LLM), prompting ko‘nikmasi, kognitiv rivojlanish, J. Piaje, L.S. Vigotskiy, Blum taksonomiyasi, 5W1H shabloni, Chain-of-Thought (fikr zanjiri), meta-prompting, pedagogik model, raqamli savodxonlik.
YURIST TALABALARNING HUQUQIY YOZUV KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA JANRGA ASOSLANGAN YONDASHUVNING AHAMIYATI
Mazkur maqolada bo‘lajak yuristlarning huquqiy yozuv kompetensiyasini rivojlantirishda janrga asoslangan yondashuvning ahamiyati tahlil qilinadi. Huquqiy hujjatlarning kommunikativ maqsadi, tarkibiy tuzilishi va lingvistik xususiyatlari janr nazariyasi asosida yoritiladi. Tadqiqot natijalari janrga asoslangan o‘qitish huquqiy hujjatlarni yaratish, tahlil qilish va amaliy qo‘llash ko‘nikmalarini samarali rivojlantirishini ko‘rsatadi.
huquqiy yozuv, janrga asoslangan yondashuv, legal English, huquqiy diskurs, huquqiy hujjatlar, kommunikativ kompetensiya, yuridik ta’lim.
“PEDAGOGIK DEONTOLOGIYA” VA “VIRTUAL MULOQOT MADANIYATI” TUSHUNCHALARINING OʻZARO BOGʻLIQLIGI
Maqolada pedagogik deontologiya va virtual muloqot madaniyati tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi, ularning nazariy asoslari hamda zamonaviy ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. Raqamlashuv sharoitida ta’limning virtual shakllari kengayib borar ekan, bo‘lajak pedagoglardan kasbiy burch, axloqiy mas’uliyat, hurmat, adolat, maxfiylik va kommunikativ madaniyat asosida muloqot olib borish talab etilmoqda. Maqolada pedagogik deontologiya o‘qituvchi faoliyatining axloqiy-me’yoriy poydevori sifatida talqin qilinib, virtual muloqot madaniyati esa ushbu tamoyillarning raqamli muhitdagi amaliy ifodasi ekanligi asoslab beriladi. Shuningdek, onlayn ta’lim jarayonida yuzaga keladigan kommunikativ muammolar, ularning pedagogik-axloqiy yechimlari va bo‘lajak pedagoglarni tayyorlashda mazkur ikki tushunchaning integratsiyasi bo‘yicha metodik tavsiyalar bayon etiladi. Xulosa sifatida, pedagogik deontologiya va virtual muloqot madaniyati bir-birini to‘ldiruvchi, ta’lim sifati va pedagogik munosabatlar madaniyatini oshiruvchi muhim ilmiy-amaliy yo‘nalishlar ekani ta’kidlanadi.
pedagogik deontologiya, virtual muloqot madaniyati, raqamlashuv, pedagogik etika, kasbiy burch, onlayn ta’lim, kommunikativ kompetensiya, axloqiy me’yorlar.
RAQAMLI JAMIYATDA TA’LIM TRANSFORMATSIYASI: TRENDLAR, TASNIF VA METODOLOGIK YONDASHUVLAR
Ushbu maqolada XXI asrning birinchi choragida global mehnat bozori va raqamli avlod (Gen Z, Alpha) psixologiyasi ta’sirida ta’lim tizimida yuz berayotgan fundamental va kechiktirib bo‘lmas transformatsiya jarayonlari tadqiq etilgan. Dunyo iqtisodiy forumining prognozlari kontekstida an’anaviy ta’lim modellarining inqirozi hamda "o‘qishni o‘rganish" (learnability) ko‘nikmasining birlamchi zaruriyatga aylanishi asoslab berilgan. Maqolada bugungi ta’lim jarayonlarini belgilab beruvchi asosiy trendlar — sun’iy intellekt (AI), shaxsiylashtirilgan ta’lim, gibrid va mikro-ta’lim, gamifikatsiya hamda VR/AR texnologiyalarining mazmun-mohiyati tizimli tahlil qilingan. Shuningdek, zamonaviy ta’lim shakllari va yondashuvlari vaqt-makon (sinxron, asinxron, aralash), uzluksizlik (Lifelong learning, Upskilling, Reskilling) hamda fanlararo integratsiya (STEAM, Fenomenlarga asoslangan ta’lim) mezonlari bo‘yicha ilmiy tasniflangan. Maqola yakunida mazkur innovatsion trendlarni milliy ta’lim tizimiga muvaffaqiyatli adaptatsiya qilishning strategik ahamiyati ochib berilgan.
ta’lim transformatsiyasi, sun’iy intellekt (AI), shaxsiylashtirilgan ta’lim, gibrid ta’lim, mikro-ta’lim, gamifikatsiya, VR va AR, uzluksiz ta’lim (Lifelong learning), upskilling, reskilling, STEAM, fenomenlarga asoslangan ta’lim, tizimli fikrlash.
RAQAMLI AVLOD DUNYOQARASHINING SHAKLLANISHIDA INTERNET MADANIYATINING IJTIMOIY-FALSAFIY O‘RNI
Ushbu maqolada raqamli avlod dunyoqarashining shakllanishida internet madaniyatining ijtimoiy-falsafiy, kommunikativ va aksiologik o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda internet madaniyati shunchaki texnik aloqa muhiti emas, balki axborotni qabul qilish, talqin etish, baholash, muhokama qilish va ijtimoiy me’yorlarga mos ravishda almashish jarayonlarini belgilovchi murakkab madaniy tizim sifatida qaraladi. Maqolada raqamli avlodning dunyoqarashi ijtimoiy tarmoqlar, platformaviy kommunikatsiya, media savodxonlik, algoritmik tanlov, virtual identifikatsiya va axloqiy mas’uliyat kategoriyalari bilan uzviy bog‘liqligi asoslanadi. Natijalar internet madaniyatini rivojlantirish yoshlarning tanqidiy tafakkuri, axborot immuniteti va ijtimoiy faolligini barqarorlashtirishda muhim omil ekanini ko‘rsatadi.
raqamli avlod, internet madaniyati, dunyoqarash, media savodxonlik, axborot madaniyati, virtual identifikatsiya, ijtimoiy tarmoq, tanqidiy tafakkur, aksiologik tanlov, raqamli etika.
SUNʼIY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI VOSITASIDA BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING INGLIZ TILIDA TINGLAB TUSHUNISH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH
Mazkur maqolada sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalari vositasida boshlangʻich sinf oʻquvchilarida ingliz tilida tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirish imkoniyatlari nazariy va metodik jihatdan tahlil etilgan. Tadqiqotda tinglab tushunish kompetensiyasining mazmuni, tarkibiy qismlari va kichik yoshdagi oʻquvchilar uchun ahamiyati zamonaviy lingvodidaktik manbalar asosida ochib berilgan. Generativ til modellari (ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot) hamda nutqni avtomatik tanishga asoslangan platformalar (Duolingo, ELSA Speak, TalkPal AI, Character AI) ning eshitish koʻnikmalarini shakllantirishdagi pedagogik, texnologik va ijtimoiy imkoniyatlari qiyosiy oʻrganilgan. Xalqaro tadqiqotlar SI vositalari oʻquvchiga koʻproq anglashilarli eshitish materiali taqdim etishi, individual qaytma aloqa berishi va tinglashdagi xavotirni kamaytirishi orqali ushbu kompetensiyani rivojlantirishga xizmat qilishini koʻrsatadi. Shu bilan birga, mazkur vositalarning ishonchliligi, bolalar nutqini idrok etishdagi cheklovlari va raqamli tengsizlik bilan bogʻliq jihatlari tanqidiy baholangan. Maqolada SI vositalarini Oʻzbekiston boshlangʻich taʼlimida oʻqituvchi vositachiligida, yoshga moslab tatbiq etishga doir amaliy tavsiyalar berilgan.
tinglab tushunish kompetensiyasi, sunʼiy intellekt, generativ til modellari, boshlangʻich taʼlim, ingliz tilini oʻqitish metodikasi, avtomatik nutqni tanish, individuallashtirilgan taʼlim, metakognitiv strategiyalar, raqamli lingvodidaktika.
MEHNAT SHARTNOMASINI TO'XTATIB TURISHNING BOSHQA INSTITUTLARDAN FARQI HAMDA UNI QONUNCHILIKDA MUSTAHKAMLASH ZARURIYATI
Ushbu tezisda mehnat shartnomasini to'xtatib turish shartnoma bekor qilinmasdan, mehnat funksiyasining vaqtincha to'xtatilishi va muddat tugagach o'z-o'zidan tiklanishi bilan tavsiflanuvchi alohida institut sifatida o'rganiladi. Uning mehnat shartnomasini o'zgartirish va bekor qilishdan farqi ko'rsatib o'tiladi, shuningdek amaldagi Mehnat kodeksida bu institut yagona tushuncha sifatida emas, balki tarqoq holda aks etganligi tahlil qilinadi. Kichik tadbirkorlik subyektlarining amaliy ehtiyojlari hamda Moldova va Ruminiya tajribasi asosida uni qonunchilikda alohida tartibga solish zarurati yuzasidan takliflar beriladi.
Mehnat shartnomasi, mehnat shartnomasini to'xtatib turish, mehnat shartnomasini bekor qilish, mehnat shartnomasini o'zgartirish.
ОНТОЛОГИЧЕСКИЕ МЕТАФОРЫ В РЕПРЕЗЕНТАЦИИ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ
В статье исследуются онтологические метафоры как один из основных способов концептуализации негативных эмоций в английском языке. Исследование выполнено в рамках когнитивной теории метафоры Дж. Лакоффа и М. Джонсона, согласно которой абстрактные явления осмысливаются посредством более конкретных концептуальных моделей. Особое внимание уделяется анализу онтологических метафор «эмоция как объект (сущность)», «эмоция как контейнер» и «эмоция как одушевлённое существо». Материалом исследования послужили примеры из английского языка и художественной литературы, демонстрирующие различные способы языковой репрезентации страха, тревоги, печали, отчаяния и других негативных эмоциональных состояний. Результаты анализа показывают, что онтологические метафоры обеспечивают объективацию эмоционального опыта, позволяя воспринимать эмоции как самостоятельные сущности, пространственные образования или активных агентов. Установлено, что данные метафорические модели играют важную роль в формировании лексико-семантического поля негативных эмоций и отражают особенности английской языковой картины мира.
онтологические метафоры, концептуальная метафора, негативные эмоции, когнитивная лингвистика, эмоциональная концептуализация, лексико-семантическое поле, английский язык, персонификация, контейнерная метафора, языковая картина мира.
В данной статье рассматриваются общие вопросы становления политического дискурса в мире, охватывающая основные исторические этапы, начиная с эпохи Возрождения и кончая современным днём. Также анализируется история становления политического дискурса в Узбекистане и даётся объективная оценка нынешнего состояния политического дискурса в стране. Работа заканчивается обобщающей информацией.
Политический дискурс, ораторское мастерство, глобализация, демократия, идеология, инновации.
BO‘LAJAK PEDAGOGLAR KASBIY IDENTIKLIGINI SHAKLLANTIRISHDA DEONTOLOGIK YONDASHUV TAMOYILLARI
Ushbu maqolada bo‘lajak pedagoglarning kasbiy identikligini, ya’ni o‘zini o‘qituvchi sifatida anglash va kasbiy rollarni qabul qilish jarayonini shakllantirishda deontologik yondashuvning o‘rni va pedagogik mexanizmlari tadqiq etilgan. Muallif pedagogik deontologiyaning asosiy tamoyillari - kasbiy burch, ma’suliyat, etika va qadriyatlarni talabalarning ongi va faoliyatiga singdirish yo‘llarini tahlil qiladi. Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy "Men-konsepsiyasi"ni rivojlantirish hamda oliy pedagogik ta’lim jarayonida deontologik muhitni yaratish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ilgari surilgan.
bo‘lajak pedagog, kasbiy identiklik, pedagogik deontologiya, kasbiy etika, ma’suliyat, kasbiy profil,
PSIXOLINGVISTIKA VA KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA “MENTAL LEKSIKON” TUSHUNCHASINING TALQINI
Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo‘nalishlaridan hisoblangan psixolingvistika va kognitiv tilshunoslik doirasida “mental leksikon” tushunchasining tabiati, tuzilishi va ishlash mexanizmlari tadqiq etiladi. Maqolada so‘zlarning xotirada qay tarzda saqlanishi, kognitiv bog‘lanishlar tizimi hamda nutqni idrok etish va shakllantirish jarayonida mental leksikonning roli tahlil qilingan. Shuningdek, an’anaviy lug‘atlar va inson miyasidagi virtual lug‘at oʻrtasidagi tub farqlar yoritib berilgan. Mental leksikonni o‘rgangan olimlarning ilmiy ishlari mohiyati yoritilgan.
mental leksikon, psixolingvistika, kognitiv tilshunoslik, so‘z tanish, izlab toppish, semantik tarmoq, xotira, til va tafakkur.
YOSHLAR VA DINIY BAG`RIKENGLIK: MILLATLARARO TOTUVLIK VA MA`NAVIY BARQARORLIK MASALALARI
Mazkur maqolada globallashuv sharoitida yoshlar orasida diniy bag‘rikenglikni shakllantirish, millatlararo totuvlikni mustahkamlash va ma’naviy barqarorlikni ta’minlash masalalari tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy axborot makonida yuzaga kelayotgan mafkuraviy tahdidlar, diniy ekstremizm va radikalizm xavflarining yoshlar ongiga ta’siri yoritiladi. Muallif tomonidan yoshlar ongida ma’naviy immunitetni shakllantirishning pedagogik va ijtimoiy mexanizmlari asoslab beriladi.
diniy bag‘rikenglik, yoshlar, millatlararo totuvlik, ma’naviy barqarorlik.
TILSHUNOSLIKDA PRETSEDENT NOMLARNING MOHIYATI VA TALQINI
Mazkur maqolada pretsedent birliklar va pretsedent nomlarning tilshunoslikdagi mohiyati, ularning lingvokulturologik hamda lingvopoetik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda Yu.N. Karaulov, D.B. Gudkov, D. Xudoyberganova va N. Ahmadjonovlarning ilmiy qarashlari asosida pretsedent birliklarning nazariy asoslari yoritilgan. Shuningdek, pretsedent nomlarning onomastik tizimdagi o‘rni, milliy-madaniy axborotni ifodalashdagi roli hamda badiiy matnda yuzaga chiqaradigan assotsiativ va konnotativ ma’nolari tadqiq etilgan. Tadqiqot natijalari pretsedent nomlarning milliy madaniyat, tarixiy xotira va badiiy tafakkurni aks ettiruvchi muhim lingvomadaniy birlik ekanligini ko‘rsatadi.
pretsedent birlik, pretsedent nom, lingvokulturologiya, lingvopoetika, onomastika, badiiy matn, milliy madaniyat, assotsiativ ma’no, konnotatsiya, lingvomadaniy birlik.
VIDEO KETMA-KETLIKLARI BO`YICHA OCHIQ JOYLARDA TUTUNNI ANIQLASH USULLARI VA ALGORITMLARI
Ushbu ilmiy tezisda zamonaviy video kuzatuv va kompyuterli ko‘rish tizimlari yordamida ochiq hududlarda hamda keng maydonlarda yong‘in asorati hisoblangan tutunni erta muddatda aniqlashning samarali usullari va intellektual algoritmlari atroflicha o‘rganilgan. Tadqiqot davomida an’anaviy yong‘in datchiklarining ochiq havoda, doimiy shamol va havo oqimi sharoitida ko‘rsatadigan xato hamda kamchiliklari tahlil qilingan. Shuningdek, video oqimdagi tutunning xromatik (rang), dinamik (harakat) va tekstura belgilarini ajratib olish hamda sun’iy intellekt tasniflagichlari orqali noto‘g‘ri signallar (false alarms) darajasini pasaytirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
video monitoring, dinamik tekstura, tutun aniqlashning vizual belgilari, xromatik xususiyat, rang segmentatsiyasi, piksel intensivligi, tutunning shaffofligi, optik oqim, Wavelet transformatsiyasi, SVM tasniflagichi
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA PEDAGOGIK RITORIKANING ROLI: NAZARIY VA AMALIY YONDASHUV
Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda pedagogik ritorikaning o‘rni, imkoniyatlari va metodologik ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot motivatsion-qadriyatli, kognitiv, operatsional va refleksiv komponentlarni o‘z ichiga oluvchi to‘rt qismli tarkibiy modelga asoslanadi. O‘zbekistondagi uchta oliy ta'lim muassasasida 187 nafar talaba ishtirokida o‘tkazilgan tajriba-sinov natijalari ko‘rsatadiki, pedagogik ritorika fanida interfaol metodlarni qo‘llash kommunikativ kompetensiyaning barcha ko‘rsatkichlari bo‘yicha statistik jihatdan ahamiyatli yaxshilanishga olib keladi (p< 0,001). Maqolada o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlarida ritorikaga asoslangan yondashuvlarni integratsiya qilish bo‘yicha amaliy tavsiyalar taqdim etiladi. Tadqiqot natijalari oliy pedagogik ta'limda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish metodikasini takomillashtirish uchun muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
kommunikativ kompetensiya; pedagogik ritorika; bo‘lajak o‘qituvchilar; interfaol metodlar; kasbiy muloqot; o‘qituvchilarni tayyorlash metodikasi; O‘zbekiston.
YANGI O‘ZBEKISTONDA MA’RIFATLI JAMIYAT QURISHDA TASVIRIY VA AMALIY SAN’ATNING O‘RNI: IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLIL
Ushbu fundamental va keng qamrovli monografik ilmiy maqolada Yangi O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish va ma’rifatli jamiyat barpo etish strategik jarayonida tasviriy va amaliy san’atning tutgan o‘rni hamda chuqur ijtimoiy-falsafiy ahamiyati har tomonlama tadqiq qilingan. Ma’rifatli jamiyat tushunchasi tizimli, gnoseologik, ontologik va sinergetik yondashuvlar asosida tahlil etilib, uning faqatgina intellektual va iqtisodiy salohiyat emas, balki jamiyat a’zolarining estetik ongi, madaniy identifikatsiyasi hamda milliy o‘zlikni anglash darajasi bilan uzviy bog‘liqligi falsafiy jihatdan asoslangan. Muallif milliy tasviriy va amaliy san’at namunalarining ijtimoiy ong transformatsiyasidagi, yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishdagi hamda mafkuraviy immunitetni kuchaytirishdagi funksiyalarini gumanistik prinsiplar va vizual ekologiya qonuniyatlari asosida ochib beradi. Maqolada globallashuv davridagi vizual tahdidlar, ommaviy madaniyat inqirozi, simulyakrlar muammosi va ularga qarshi milliy san’at vositasida g‘oyaviy-mafkuraviy qalqon shakllantirish masalalari xorijiy va o‘zbekistonlik yetakchi olimlar qarashlari sintezi asosida keng yoritilgan hamda oliy ta’lim tizimida, xususan Farg‘ona davlat universiteti tajribasida badiiy ta’limni rivojlantirish bo‘yicha ijtimoiy-falsafiy tavsiyalar majmuasi ishlab chiqilgan.
Yangi O‘zbekiston, ma’rifatli jamiyat, tasviriy san’at, amaliy san’at, ijtimoiy-falsafiy tahlil, estetik madaniyat, milliy o‘zlik, uchinchi Renessans, ijtimoiy ong transformatsiyasi, badiiy tafakkur, katarsis, kultural kod, siulyakrlar, vizual ekologiya
BADIIY MATN TUZILISHIDAGI ISHORAVIY MA’NOLARNING LINGVOPOETIK VA LINGVOPRAGMATIK TADQIQI (BEGIJON AHMEDOVNING “SAYYOH” ASARI MISOLIDA)
Ushbu maqolada badiiy matndgi so‘zning leksik tuzilishidagi ma’nolar va ularni yuzaga chiqish omillari, mazmuniy tuzilish bilan shakliy tuzilish o‘rtasidagi nomutanosiblik, badiiy matn va uni lingvopoetik hamda lingvopragmatik tadqiqi pragmatist yozuvchi Begijon Ahmedovning “Sayyoh” qissasi misolida ochib berildi.
pragmalingvistika, antropotsentrik nazariya, kognitiv tahlil, lisoniy kompetensiya.
INGLIZ FANTASY ADABIYOTIDA AYOL AFSONAVIY OBRAZLARNING TRANSFORMATSIYASI: GALADRIEL VA GERMIONA GREYNJER OBRAZLARI MISOLIDA
Mazkur maqolada ingliz fantasy adabiyotida ayol afsonaviy obrazlarning transformatsiyasi masalasi Jon Ronald Ruel Tolkien (J. R. R. Tolkien) hamda Joan Ketlin Rovling (J. K. Rowling) asarlaridagi Galadriel va Germiona Greynjer (Hermione Granger) obrazlari misolida tahlil qilinadi. Fantasy adabiyoti mifologik va afsonaviy an’analarni zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirgan holda yangi qahramonlar tizimini yaratdi. Ayniqsa, ayol obrazlarining tasvirlanishida sezilarli o‘zgarishlar kuzatiladi. Galadriel obrazi qadimgi mifologik donishmand ayol arxetipining davomchisi sifatida namoyon bo‘lsa, Germiona obrazi zamonaviy ayol qahramon modelining shakllanishini ifodalaydi. Maqolada ushbu obrazlarning badiiy vazifalari, xarakter xususiyatlari, mifologik asoslari hamda fantasy janridagi o‘rni qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari fantasy adabiyotida ayol qahramonlarning passiv obrazdan faol va mustaqil shaxsga aylanish jarayonini ko‘rsatadi. Shuningdek, ushbu transformatsiya jamiyatdagi gender qarashlarining o‘zgarishi bilan ham uzviy bog‘liqligi asoslab beriladi.
fantasy adabiyoti, afsonaviy obraz, Galadriel, Germiona Greynjer, Tolkien, Rovling, transformatsiya, ayol qahramon.
NEMIS TILIDAGI KONYUNKTIV MAYLINING DISKURSIV-PRAGMATIK XUSUSIYATLARI VA O‘ZBEK TILIDAGI FUNKSIONAL MUQOBILLARI
Mazkur tezisda nemis tilidagi konyunktiv maylining diskursiv-pragmatik xususiyatlari, uning nutqiy aktlar tizimidagi o‘rni hamda o‘zbek tilida berilish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Konyunktiv mayli nafaqat fe’lning grammatik shakli, balki so‘zlovchining voqelikka bo‘lgan subyektiv-modal munosabatini, axborot manbasiga nisbatan masofalanishini, nutqiy etiket va kommunikativ strategiyalarni ifodalovchi muhim lisoniy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotda konyunktiv I va konyunktiv II shakllarining evidensiallik, pragmatik yumshatish, xushmuomalalik, matn yaxlitligi va estetik ta’sir yaratishdagi vazifalari yoritiladi.
Konyunktiv, konyunktiv I, konyunktiv II, modallik, evidensiallik, pragmatika, nutqiy akt, diskurs, tarjima, funksional muqobil.