YANGI DAVR ILM-FANI: INSON UCHUN INNOVATSION G‘OYA VA YECHIMLAR
“Yangi davr ilm-fani: inson uchun innovatsion g‘oya va yechimlar” ilmiy nashr bo‘lib, rasman 2025-yil 8-iyul kuni C-5669862 reyestr raqami bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Mazkur to‘plam "Yangi davr ilm-fani: inson uchun innovatsion gʻoya va yechimlar" mavzusidagi davriy Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasida ishtirok etgan olimlar, tadqiqotchilar va mutaxassislar tomonidan tayyorlangan ilmiy maqolalar, tezislar hamda boshqa ilmiy materiallarni o‘z ichiga oladi va muntazam nashr etib boriladi. Konferensiya tashkilotchisi Ilmiy nashr “SCIENCEPROBLEMS TEAM” masʼuliyati cheklangan jamiyati. Tashkiliy qo‘mita Manzil: Toshkent shahri, Yakkasaroy tumani, Kichik Beshyogʻoch koʻchasi, 70/10-uy Elektron manzil: scienceproblems.uz@gmail.com
AXBOROT MUHITIDA BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QITUVCHILARI UCHUN TANQIDIY FIKRNI SHAKLLANTIRUVCHI ENG SAMARALI INTERFAOL METODLAR
Ushbu tezisda, Axborot muhitida bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari uchun tanqidiy fikrni shakllantiruvchi eng samarali interfaol metodlar tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’lim tizimida axborot texnologiyalarining keng qo‘llanilishi, o‘quv jarayonini yanada interfaol va samarali qilish imkoniyatini yaratmoqda. Tanqidiy fikrlash, o‘quvchilarning analitik qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu metodlar orasida guruhli munozaralar, loyiha asosidagi o‘qitish va simulyatsiyalar kabilar alohida ahamiyatga ega. Shuningdek, interfaol metodlarning ta’siri misollar bilan ko‘rsatilib, ularning ingliz tilini o‘qitishda qanday qilib tanqidiy fikrni shakllantirishga yordam berishi haqida ma’lumotlar beriladi. O‘qituvchilar uchun yangi yondashuvlarni qo‘llash orqali ta’lim jarayonini sifatli darajaga olib chiqish va talabalarni faol ishtirok etishga undash mumkinligi ko‘rsatiladi. Tezisning asosiy maqsadi, bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining pedagogik kompetensiyalarini oshirishdir.
Axborot muhiti, tanqidiy fikr, interfaol metodlar, munozara, kreativlik, analitik fikrlash, tahlil qilish, resurslar, o‘z-o‘zini baholash, qobiliyat, o‘qitish usullari.
Mulkiiyat (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
INGLIZ TILI DARSLARIDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING DIDAKTIK TAMOYILLARI: TEXNOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA ILMIY-METODOLOGIK TAHLIL
Mazkur maqolada ingliz tili darslarida o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning didaktik asoslari texnologik yondashuv kontekstida tahlil qilinadi. Tadqiqot 13.00.01 – Pedagogika nazariyasi va tarixi ixtisosligi doirasida olib borilgan bo‘lib, konstruktivistik, kompetensiyaviy va refleksiv yondashuvlarning integratsiyasi asosida metodik model taklif etiladi. Tajriba-sinov natijalari o‘quvchilarning tahliliy, interpretativ va baholovchi kompetensiyalarida ijobiy dinamikani ko‘rsatdi.
tanqidiy fikrlash, pedagogik texnologiya, didaktik tamoyil, ingliz tili ta’limi, refleksiya, kompetensiyaviy yondashuv.
EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYA ASOSIDA TALABALARIDA EKOTURISTIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARI
Ushbu tezis ekologik ta’lim va tarbiya tizimida ekoturistik madaniyatni shakllantirishning zamonaviy pedagogik yondashuvlari va innovatsion texnologiyalarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot davomida talabalar orasida atrof-muhitni asrashga, barqaror turizm tamoyillarini tushunishga va amaliy ekoturistik faoliyatga jalb qilishning samarali metodlari tahlil qilindi. Tezisda innovatsion pedagogik texnologiyalar, jumladan interaktiv o‘quv mashg‘ulotlari, loyihaviy metodlar, virtual va aralash turizm simulyatsiyalari orqali ekologik ongni rivojlantirishning samaradorligi ilmiy jihatdan yoritildi.
ekologik ta’lim, ekoturistik madaniyat, innovatsion pedagogik texnologiyalar, talabalar, barqaror turizm, ekologik ong, interaktiv metodlar.
SHARQ UYG‘ONISH PEDAGOGIKASINI ZAMONAVIY TA’LIM SIYOSATI VA STRATEGIYASIGA INTEGRATSIYA QILISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Mazkur tezisda Sharq uyg‘onish davri pedagogik tafakkurining konseptual asoslari, uning gnoseologik, aksiologik va antropologik tamoyillari hamda ularni zamonaviy ta’lim siyosati va strategik boshqaruv tizimiga integratsiya qilish imkoniyatlari kompleks falsafiy-pedagogik tahlil etiladi. Sharq mutafakkirlarining (Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Yassaviy, Navoiy va boshqalar) ta’limga doir qarashlari insonparvarlik, ma’naviy-axloqiy kamolot, intellektual mukammallik va jamiyat taraqqiyotining uzviyligi tamoyillari asosida qayta talqin qilinib, ularning zamonaviy kompetensiyaviy yondashuv, uzluksiz ta’lim, innovatsion boshqaruv hamda milliy ta’lim modeli bilan strukturaviy uyg‘unlashuv mexanizmlari ochib beriladi. Tadqiqotda Sharq uyg‘onish pedagogikasi nafaqat tarixiy-madaniy meros, balki strategik pedagogik resurs sifatida talqin qilinadi. Muallif tomonidan mazkur merosni zamonaviy ta’lim siyosatiga implementatsiya qilishning institutsional, metodik va aksiologik mexanizmlari ishlab chiqilib, ularning yoshlar ma’naviy dunyoqarashi, ijtimoiy mas’uliyati va kreativ tafakkurini shakllantirishdagi ahamiyati ilmiy asoslanadi. Natijada Sharq pedagogik tafakkurini modernizatsiyalangan ta’lim paradigmasi bilan integratsiyalash ta’lim sifatini oshirish, milliy identifikatsiyani mustahkamlash hamda global raqobatbardoshlikni ta’minlashning muhim omili ekanligi dalillanadi.
Sharq uyg‘onish pedagogikasi, ta’lim siyosati, ta’lim strategiyasi, aksiologik yondashuv, uzluksiz ta’lim, ma’naviy tarbiya, kompetensiyaviy model, milliy ta’lim paradigmasi, innovatsion pedagogika, integratsiya mexanizmlari, pedagogik meros, insonparvarlik tamoyili.
IQTISODCHI MUTAXASSIS TAYYORLASHDA TIL VA KASBIY FANLAR INTEGRATSIYASI MASALALARI
Iqtisodchi mutaxassis tayyorlash jarayonida til va kasbiy fanlar integratsiyasi ta’lim natijalarini amaliy kompetensiyalarga yo‘naltirish, iqtisodiy tafakkur va professional muloqot madaniyatini uyg‘un rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Ushbu tezisda integratsiyaning nazariy-pedagogik asoslari, uning kompetensiyaviy yondashuv bilan uzviy bog‘liqligi hamda iqtisodiy ta’limda til o‘qitish mazmunini kasbiy diskurs va janrlar bilan uyg‘unlashtirish zarurati konseptual jihatdan yoritildi. Tadqiqot konsepsiyasi fanlararo integratsiya, CLIL yondashuvi, ESP g‘oyalari va diskursga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillarini birlashtiradi. Natijada integratsiyalashgan o‘qitish modeli iqtisodiy matnlar bilan ishlash, tahliliy yozma nutq, og‘zaki taqdimot va kasbiy muzokara ko‘nikmalarini bir vaqtda rivojlantirishga xizmat qilishi, baholash esa aynan kasbiy vazifalar orqali namoyon bo‘ladigan natijalarga moslashtirilishi lozimligi asoslandi.
integratsiya, fanlararo yondashuv, CLIL, ESP, iqtisodiy ta’lim, kasbiy diskurs, kommunikativ kompetensiya, kompetensiyaviy yondashuv.
O‘QITUVCHILARNING KORREKTSION FAOLIYATINI REJALASHTIRISH VA BAHOLASH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Ushbu tezis o‘qituvchilarning korrektsion faoliyatini samarali rejalashtirish va baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalarini ilmiy tahlil qiladi. Korrektsion faoliyatning pedagogik mohiyati, metodologik yondashuvlari va amaliy tatbiqi tahlil qilinib, o‘qituvchilarning kasbiy malakasini oshirishda zarur bo‘lgan kompetensiyalar aniqlanadi. Tezisda rejalashtirish jarayonidagi strategiyalar, baholash mezonlari va o‘qituvchilarning individual va guruh ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari keng ko‘lamda o‘rganilgan. Shuningdek, xorijiy va mahalliy tadqiqotlar natijalari asosida korrektsion faoliyatda pedagogik innovatsiyalarni joriy etish imkoniyatlari ko‘rsatib o‘tiladi.
korrektsion faoliyat, o‘qituvchi ko‘nikmalari, rejalashtirish, baholash, pedagogik innovatsiya, kasbiy kompetensiya, metodologik yondashuv, ta’lim jarayoni.
OLIY TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNING KONSEPTUAL FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMNING LOYIHASI
Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalar konseptual fikrlashini rivojlantirish mexanizmini loyihalash masalasi ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan asoslanadi. Konseptual fikrlash talabalarning bilimlarni tizimlashtirish, tushunchalararo bog‘lanishlarni aniqlash, muammoli vaziyatlarda asosli qaror qabul qilish hamda reflektiv tahlil yuritish kompetensiyalarini shakllantiruvchi intellektual faoliyat turi sifatida talqin etiladi. Tadqiqotda konseptual fikrlashni rivojlantirish mexanizmini loyihalashning tarkibiy bosqichlari, pedagogik shart-sharoitlari hamda metodik vositalari tizimlashtirildi. Natijada konseptual fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi integrativ pedagogik model va uning samaradorligini baholash mezonlari ishlab chiqildi.
konseptual fikrlash, oliy ta’lim, mexanizm, loyihalash, kompetensiya, refleksiya, metakognitiv yondashuv, integrativ model, muammoli ta’lim.
FALSAFIY KONSEPTLARNI O‘ZBEKISTON TARIXINING PEDAGOGIK MATERIALLARI BILAN UYG‘UNLASHTIRISH
Ushbu tezis O‘zbekiston tarixining pedagogik materiallarini falsafiy konseptlar bilan uyg‘unlashtirish jarayonini ilmiy-tahliliy nuqtai nazardan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tezisda falsafa va tarix fanlari o‘rtasidagi integratsion bog‘liqlik, pedagogik konseptlarning shakllanishi va ularning tarixiy materiallar bilan uyg‘unlashuvi jarayonidagi metodologik asoslar chuqur tahlil qilinadi. Shu bilan birga, tezisda O‘zbekiston tarixidagi ta’lim jarayonlarida falsafiy konseptlarni tatbiq etishning amaliy jihatlari ham yoritiladi. Tadqiqot falsafiy konseptlarni pedagogik materiallar bilan uyg‘unlashtirishning nazariy asoslarini ishlab chiqish, bu jarayonning samaradorligini oshirish va o‘quvchilarda tanqidiy tafakkur, tarixiy ong va ilmiy dunyoqarashni rivojlantirishga qaratilgan. Tezis metodologik jihatdan tarixiy-analitik, komparativ va tizimli tahlil usullaridan foydalangan holda tayyorlangan.
Falsafiy konseptlar, pedagogik materiallar, O‘zbekiston tarixi, fanlararo integratsiya, tarixiy tafakkur, ta’lim nazariyasi, amaliy pedagogika, ilmiy-dunyoqarash.
RIVOJLANGAN DAVLATLARDA QO‘SHMA TA’LIM DASTURLARINING PEDAGOGIK SAMARADORLIGINI BAHOLASH MEZONLARI
Ushbu tezis rivojlangan davlatlarda amalga oshirilayotgan qo‘shma ta’lim dasturlarining pedagogik samaradorligini baholash mezonlarini tizimli va ilmiy jihatdan tahlil qiladi. Qo‘shma ta’limning o‘quv jarayonidagi samaradorligi nafaqat talabalar bilim darajasi va kasbiy tayyorgarligi bilan, balki akademik muhitning innovatsion pedagogik yondashuvlari va institutsional mexanizmlari bilan ham belgilanadi. Tezisda rivojlangan davlatlarda qo‘shma ta’lim dasturlarining baholash tizimlari, indikatorlari, natijalarni monitoring qilish metodlari va ta’lim sifatini kafolatlash mexanizmlari ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, xalqaro standartlar bilan solishtirish orqali samaradorlikni oshirish yo‘llari ham muhokama qilinadi.
qo‘shma ta’lim dasturlari, pedagogik samaradorlik, baholash mezonlari, rivojlangan davlatlar, ta’lim sifatini monitoring qilish, akademik standartlar.
HUQUQIY KOMPETENTLIKNI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
Mazkur tezis talabalarda huquqiy kompetentlikni baholashning zamonaviy yondashuvlarini tizimli tahlil qiladi. Tezisda huquqiy bilim, ko‘nikma va xulq-atvor elementlarini birlashtirgan kompetentlik yondashuvlari asosiy konsept sifatida ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy pedagogik va psixologik tadqiqotlar natijalari, shu jumladan baholashning diagnostik, formatif va summativ shakllari, talabalarning huquqiy tafakkurini va analitik qobiliyatlarini rivojlantirishda qanday samarali qo‘llanilishi batafsil o‘rganiladi. Shuningdek, tezisda huquqiy kompetentlikni baholashning raqamli texnologiyalar, interfaol metodlar va o‘quv-sayohat asosida amalga oshiriladigan innovatsion yondashuvlari ham keltiriladi. Tezis o‘quvchilarda huquqiy madaniyatni oshirish va zamonaviy akademik standartlarga muvofiq kompetentlikni shakllantirishga qaratilgan strategik tavsiyalarni ishlab chiqadi.
huquqiy kompetentlik, baholash metodlari, interfaol pedagogika, diagnostik va summativ baholash, huquqiy madaniyat, zamonaviy yondashuvlar.
НЕДОПУСТИМЫЕ ДОКАЗАТЕЛЬСТВА В СТАДИИ ДОЗНАНИЯ: ПРОБЛЕМЫ И ИХ ОСМЫСЛЕНИЕ
В настоящем научном тезисе проводится краткий обзор недопустимых доказательств на стадии дознания. Актуальность исследования выбранной темы обусловлена недостаточной научной насыщенностью по её изучению, отсутствием однозначных ответов относительно содержательной части доказательств, оформление которых было совершено с незначительными техническими или процессуальными недостатками. Основной вывод тезиса состоит в утверждении необходимости не подвергать автоматическому исключению все доказательства, которые хотя и собраны с некоторыми недостатками, но с содержательной точки зрения представляют ценность для последующего расследования уголовного дела.
Evidence, inadmissibility, procedural actions, inquiry, investigator, stage, problems.
O‘ZBEK VA INGLIZ NUTQ TUZILMASIDA SO‘Z TARTIBINING QIYOSIY TADQIQI
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz nutq tuzilmasida so‘z tartibi qiyosiy jihatdan o‘rganilib, sintaktik tashkil topishning ma’no, urg‘u va kommunikativ aniqlikka qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritiladi. Tadqiqotda o‘zbek tilida asosan SOV (Ega–To‘ldiruvchi–Kesim) va ingliz tilida esa ko‘proq SVO (Ega–Kesim–To‘ldiruvchi) tartibi ustuvorligi, shuningdek, mavzu–fokus (topic–focus) tuzilmasi, uslubiy tanlov yoki nutqiy kontekst kabi pragmatik omillar ta’sirida odatiy tartibning o‘zgarishi holatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Maqolada, shuningdek, rasmiy va ta’limiy muhitlarda ham adabiy til me’yorlaridan chekinishlar uchrashi — ya’ni so‘z tartibining me’yoriy qoidalariga rioya qilinmasligi yoki faqat ayrim hududlarga xos sheva unsurlarining nutqqa kiritilishi — masalaning dolzarbligini ko‘rsatishi ta’kidlanadi. Bu esa so‘z tartibi faqat grammatik hodisa emas, balki sotsiolingvistik hamda pedagogik ahamiyatga ega masala ekanini anglatadi. Tadqiqot natijalari chet tilini o‘qitish, tarjima aniqligi va madaniyatlararo muloqot bilan bog‘liq jihatlar doirasida tahlil qilinib, o‘quvchilarda sintaktik ong va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish zarurligi asoslab beriladi.
metodologiya, innovatsiya, chet tili, kommunikatsiya, ko‘nikmalar, malakalar, o‘qitish, madaniyatlararo kommunikatsiya.
INGLIZ TILIDAGI QATOR UNDOSHLALAR VA ULARNING O‘ZBEK TILIDA MAVJUD EMASLIGI: O‘RGANUVCHILAR UCHUN QIYINCHILIKLAR
Ingliz va o‘zbek tillaridagi undosh tovushlar o‘rtasidagi farqlar ingliz tilida undoshlar birikmasining mavjudligi va o‘zbek tilida ularning deyarli uchramasligi orqali muhokama qilinadi. Undoshlar birikmasi — bu bitta so‘z tarkibida ketma-ket kelgan ikki yoki undan ortiq undosh tovushlarning birikmasidir. Bu hodisa ingliz tiliga xos va keng tarqalgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida bunday tuzilma odatiy emas. Ushbu farq o‘zbek tilida o‘rganuvchilar uchun sezilarli qiyinchiliklar tug‘diradi. Mazkur maqolada ingliz tilidagi undoshlar birikmasi hamda o‘zbek o‘rganuvchilari orasida ravon nutqqa erishishda yuzaga keladigan ko‘plab qiyinchiliklar haqida ma’lumot berishga harakat qilinadi.
undoshlar birikmasi, undoshlar, unli tovushlar, boshlang‘ich undoshlar birikmasi, o‘rta (medial)undoshlar birikmasi, oxirgi (final) undoshlar birikmasi, bo‘g‘in, tovush, qiyinchiliklar, geminat undoshlar (qo‘sh undoshlar), qator undoshlar (klasterlashgan undoshlar).
OʻZBEKISTONDA KOʻCHMAS MULK OBYEKTLARINI OMMAVIY BAHOLASH VA PROGNOZLASH MUAMMOLARI
Mazkur ishda Oʻzbekistonda koʻchmas mulk obyektlarini ommaviy baholash va prognozlash tizimini joriy etishning nazariy-metodologik asoslari hamda amaliy muammolari tahlil qilingan. Ommaviy baholashning qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlari, ularning afzallik va cheklovlari qiyosiy jihatdan yoritilgan. Bozorni modellashtirishda additiv, multiplikativ, gibrid va evristik modellar, shuningdek, sunʼiy neyron tarmoqlar asosidagi prognozlash usullaridan foydalanish imkoniyatlari koʻrib chiqilgan. Tadqiqotda kadastr maʼlumotlar bazasining toʻliqligi, narx axborotlarining ishonchliligi, chiziqli bo‘lmagan bogʻliqliklar va maʼlumotlardagi shovqin omillari asosiy muammo sifatida asoslangan. Oʻzbekistonda ommaviy baholash tizimini bosqichma-bosqich joriy etish sharoitida maʼlumotlar sifatini oshirish, ekonometrik va mashinali oʻrganish modellarini integratsiyalash hamda indeksatsiya mexanizmini qoʻllash boʻyicha takliflar ishlab chiqilgan.
koʻchmas mulk, ommaviy baholash, prognozlash, kadastr qiymati, bozor qiymati, ekonometrik modellar, gibrid model, qiyosiy yondashuv, daromad yondashuvi, xarajat yondashuvi, sunʼiy neyron tarmoqlari, indeksatsiya, soliqqa tortish.
HIND-ERON DINIY AN’ANALARI KONTEKSTIDA CHIRIKRABOT MADANIYATINING DAFN MAROSIMI
Ushbu maqolada Chirikrabot madaniyatining (miloddan avvalgi IV–II asrlar) dafn marosimlari hind-eron diniy an’analari nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqiladi. Arxeologik materiallar, “Avesto” va “Rigveda” matnlari asosida dafn inshootlari – daxmalar hamda yerdan ko‘tarma xom g‘ishtli maqbaralarning semantikasi tahlil qilinadi. Miloddan avvalgi IV–III asrlarda O‘rta Osiyoning o‘troq dehqonchilik aholisi bilan aloqalar natijasida marosimlarning krematsiyadan jasadni ochiq joyga qo‘yishgacha bo‘lgan evolyutsiyasi kuzatib boriladi. Dafn amaliyotlarida bronza davridan so‘nggi sak davrigacha bo‘lgan madaniy davomiylik aniqlangan. Chirikrabot aholisi O‘rta Osiyodagi zardushtiylik diniy-marosimiy an’analarining keng doirasiga kirgan, degan xulosaga kelinadi.
Chirikrabat, saklar, daxma, zardushtiylik, Avesto, dafn marosimi, Priaralye, arxeologiya.
ILMIY TADQIQOT HAMDA GEOSIYOSIY MANFAATLAR O‘RTASIDA: TURKISTONDAGI XORIJIY ILMIY EKSPEDITSIYALAR VA MUSTAMLAKACHILIK JARAYONLARI
Ushbu maqola XIX asr oxiri va XX asr boshlari oralig'ida Rossiya imperiyasining mustamlakachilik boshqaruvining kengroq doirasida Turkistondagi xorijiy ilmiy ekspeditsiyalarning faoliyatini o'rganadi. Unda bu ekspeditsiyalar bir vaqtning o'zida ilmiy korxonalar va Katta o’yin tomonidan shakllantirilgan geosiyosiy muhitga singib ketgan aktyorlar sifatida faoliyat yuritgani ta'kidlanadi. Tarixiy-institutsional yondashuvga tayanib, tadqiqot Turkiston general-gubernatorligining ma'muriy tuzilishini, xorijiyliklarning harakatlanishini tartibga soluvchi ruxsatnoma rejimini, Imperator Rossiya geografiya jamiyatining rolini va imperiya markazi va mustamlakachilik periferiyasi o'rtasidagi bilimlarning assimetrik aylanishini tahlil qiladi. Maqolada Rossiya hukumati xorijiy tadqiqotlarni yo'q qilmasdan, balki uni imperiya bilimlarini ishlab chiqarishga integratsiya qilgan ko'p qatlamli boshqaruv tizimini - diplomatik, harbiy va ilmiy - ishlab chiqqanligi ko'rsatilgan. Natijada, xorijiy ekspeditsiyalar Markaziy Osiyoni ilmiy o'rganishga hissa qo'shdi va shu bilan birga imperiyaning strategik manfaatlarini mustahkamladi. Tadqiqot fan va geosiyosatning chalkashligini ta'kidlaydi va Turkistonni mustamlakachilik bilimlarining global tarixiga joylashtiradi.
Turkiston, xorijiy ilmiy ekspeditsiyalar, Rossiya imperiyasi, mustamlakachilik bilimlari, harakatlanishni nazorat qilish, Imperatorlik Rossiya geografik jamiyati, Buyuk o'yin, geosiyosat.
ABU ALI IBN SINO –ILM FAN OSMONINING YULDUZI
Ushbu maqolada Sharq uyg’onish davrining buyuk olimi Abu Ali ibn Sinoning hayoti, ilmiy faoliyati va insoniyat taraqqiyotiga qo’shgan hissasi yoritilgan. Ibn Sinoning tibbiyot, falsafa va boshqa fan sohalaridagi yutuqlari, uning “Tib qonunlari’’ asarining dunyo miqyosdagi ahamiyati haqida ma’lumotlar beriladi. Maqola olimning ilm-fanga bo’lgan cheksiz qiziqishi va mehnatsevarligini aks ettiradi.
Avitsenna, Ragshunosiy, Sachratqi haqida risola, Al- hosili va-l-mahsul, At-tayr, Abu Ubayd Juzjoniy, qulanj.
YER TUZISH LOYIHALARINI YURITISHDA YERLARNI BOSHQA YER TOIFALARIGA O‘TKAZILADIGAN YERLARDAN SAMARALI FOYDALANISH
Maqolada yer resurslarini boshqarishning zamonaviy muammolari va ularni boshqa toifalarga o‘tkazish jarayonidagi samarali foydalanish masalalari ko‘rib chiqilgan. Yer tuzish loyihalarini yuritish orqali hududiy rejalashtirish, iqtisodiy va ekologik samaradorlikni oshirish, shuningdek, ijtimoiy manfaatlarni hisobga olishning ilmiy asoslari yoritilgan. Maqolada yer toifalarining o‘zgarishi va ulardan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichlari, shuningdek, raqamli kadastr va GIS tizimlarining amaliy ahamiyati ta’kidlangan.
Yer tuzish loyihasi, yer konversiyasi, yer toifalari, hududiy rejalashtirish, samarali foydalanish, ekologik barqarorlik.
ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ УЧАСТИЯ ГРАЖДАН В ОБЕСПЕЧЕНИИ ОБЩЕСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ: ГЛОБАЛЬНЫЙ ОПЫТ И ПЕРСПЕКТИВЫ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
В контексте усложнения социальных процессов и цифровизации публичного управления обеспечение общественной безопасности трансформируется из монопольной функции государства в совместную деятельность гражданского общества. В тезисе исследуются теоретико-правовые и институциональные основы участия граждан в обеспечении общественной безопасности на основе сравнительного анализа зарубежных моделей и национальной практики Республики Узбекистан. Утверждается, что современные системы безопасности эволюционируют от иерархических структур к модели «совместного производства безопасности» (co-production of security), где граждане становятся активными субъектами профилактики и реагирования, а не пассивными объектами защиты. Особый акцент сделан на роли цифровых платформ и института махалли как ключевых посредников между государством и обществом.
общественная безопасность; участие граждан; цифровизация; профилактика правонарушений; сравнительно-правовой анализ; Республика Узбекистан.
ЛАТИНСКИЕ И ГРЕЧЕСКИЕ ИСТОКИ МЕДИЦИНСКИХ ЭМБЛЕМ И ИХ РОЛЬ В СОВРЕМЕННОЙ МЕДИЦИНЕ
В статье рассматриваются основные медицинские эмблемы и их происхождение из античной греческой мифологии и латинской научной традиции. Проведён анализ наиболее распространённых символов, включая посох Асклепия, кадуцей, чашу Гигиеи, красный крест и звезду жизни, с акцентом на их этимологическом, историческом и культурном значении. Использованы методы лингвистического и иконографического анализа, а также сравнительный подход к изучению символической функции эмблем в древности и современности. Показано, что латинский язык служит основным инструментом фиксации медицинской символики и обеспечивает унификацию её терминологии. Результаты исследования подчёркивают важность знания латинско-греческих истоков для понимания профессиональной терминологии и формирования культурной компетентности медицинских специалистов.
медицинская символика; латинский язык; греческая терминология; посох Асклепия; кадуцей; чаша Гигиеи; звезда жизни; медицинские эмблемы; история медицины; терминология; мифология; фармацевтические символы; латинские терминоэлементы.
EKOLOGIK TARBIYA VA TURIZM FANLARI INTEGRATSIYASI ORQALI TALABALAR MADANIY-MA’NAVIY DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH
Tezis zamonaviy ta’lim jarayonida ekologik tarbiya va turizm fanlarini integratsiyalash orqali talabalar madaniy-ma’naviy dunyoqarashini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda ekologik ongni shakllantirish va turizm faoliyati orqali madaniy qadriyatlarni anglash o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonida interfaol va innovatsion pedagogik metodlar, shu jumladan loyihaviy, tajribaviy va integrativ yondashuvlar orqali talabalar qobiliyatini rivojlantirishning samarali usullari ko‘rsatib o‘tiladi. Tezis ilmiy tadqiqot natijalari asosida milliy va global tajribalardan foydalangan holda, ekologik va madaniy-ma’naviy bilimlarning sintezini ta’lim jarayoniga tatbiq etish imkoniyatlarini yoritadi.
ekologik tarbiya, turizm, madaniy-ma’naviy dunyoqarash, talaba, pedagogik integratsiya, interfaol metodlar, madaniy qadriyatlar, innovatsion yondashuv.
TA’LIM MENEJMENTIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Mazkur tezis ta’lim menejmenti tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik asoslarini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qiladi. Unda ta’lim muassasalarida boshqaruv jarayonlarini samarali tashkil etish, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash va dalillarga asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatlarini kengaytirishda sun’iy intellektning o‘rni yoritiladi. Sun’iy intellektga tayangan monitoring mexanizmlari orqali ta’lim sifati holatini aniqlash, talabalar o‘zlashtirish dinamikasini baholash hamda pedagog kadrlar faoliyatini obyektiv tahlil qilish yo‘llari asoslanadi. Shuningdek, maqolada raqamli-analitik boshqaruv modelining ustunliklari, uni joriy etishda tizimlilik, ilmiylik, shaffoflik va insonparvarlik tamoyillarining ahamiyati ochib beriladi. Texnologiyalarni tatbiq etish jarayonida yuzaga keladigan raqamli savodxonlik, axborot xavfsizligi va infratuzilma bilan bog‘liq muammolar ham tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha pedagogik tavsiyalar ilgari suriladi. Natijalar ta’lim muassasalarida ma’lumotlarga asoslangan boshqaruvni rivojlantirish, resurslardan oqilona foydalanish va strategik rejalashtirishni takomillashtirishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv rahbarlar uchun ishonchli analitik vositalar yaratadi va ta’lim sifatini barqaror oshirishga yo‘naltiriladi. Tadqiqot natijalari ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga imkon beradi hamda boshqaruv samaradorligini oshiradi muntazam.
ta’lim menejmenti, sun’iy intellekt, pedagogik asoslar, boshqaruv qarorlari, raqamli transformatsiya, monitoring.
ZAMONAVIY KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV VA AN’ANAVIY SHOGIRDLIK TIZIMINING UYG‘UNLIGI
Mazkur tezis zamonaviy pedagogik yondashuvlar va an’anaviy shogirdlik tizimi o‘rtasidagi o‘zaro uyg‘unlikni ilmiy asosda tahlil qiladi. Tadqiqot jarayonida kompetensiyaviy yondashuvning nazariy va amaliy jihatlari, shogirdlik tizimining tarixiy va madaniy konteksti hamda ularning birgalikda pedagogik jarayonga integratsiyasi o‘rganildi. Tezis kompetensiyalarni shakllantirishda shogirdlik tizimining individual yondashuv, meros sifatida bilim uzatish va etakchilik tamoyillarini qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, zamonaviy ta’lim metodlari bilan an’anaviy shogirdlik tizimi o‘rtasida sinergiya yaratishning ilmiy, metodologik va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Kompetensiyaviy yondashuv, shogirdlik tizimi, ta’limda uyg‘unlik, pedagogik innovatsiya, individual yondashuv, bilim va tajriba uzatish.
BOSHQARUV KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHDA INTEGRATSIYALASHGAN PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Tezisda zamonaviy ta’lim jarayonida boshqaruv kompetensiyalarini shakllantirishda integratsiyalashgan pedagogik texnologiyalarning roli va ahamiyati ilmiy tahlil qilinadi. Ta’limning interfaol va integratsiyalashgan yondashuvlari talabalarni nafaqat nazariy bilimlar bilan, balki amaliy boshqaruv ko‘nikmalari bilan ham ta’minlashga qaratilgan. Integratsiyalashgan pedagogik texnologiyalar — bu turli ta’lim usullari, metodlar va vositalarni birlashtirish orqali o‘quvchilarning intellektual, ijodiy va ijtimoiy kompetensiyalarini kompleks tarzda rivojlantirish mexanizmlaridir. Tezisda ushbu texnologiyalarning samaradorligi, ularning boshqaruv kompetensiyalarini shakllantirishdagi o‘rni va zamonaviy pedagogik tajribadagi innovatsion yechimlar batafsil tahlil qilinadi. Shu bilan birga, integratsiyalashgan yondashuvlar orqali talabalarni rahbarlik, strategik qaror qabul qilish va jamoaviy ish faoliyatini rivojlantirish jarayonidagi metodologik asoslar yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, integratsiyalashgan pedagogik texnologiyalar o‘quv jarayonida boshqaruv kompetensiyalarini samarali shakllantirish va amaliy ko‘nikmalarni mustahkamlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
boshqaruv kompetensiyalari, integratsiyalashgan pedagogik texnologiyalar, ta’lim innovatsiyalari, interfaol metodlar, amaliy ko‘nikmalar, strategik qaror qabul qilish, pedagogik integratsiya, talabalar kompetensiyalari.
KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV DOIRASIDA IQTISODCHILARNING KASBIY NUTQ TAYYORGARLIGINI TAKOMILASHTIRISH
Kompetensiyaviy yondashuv oliy ta’limda iqtisodchi mutaxassisni nafaqat nazariy bilimlar bilan qurollantirish, balki kasbiy vaziyatlarda samarali muloqot yuritish, dalillangan fikr bildirish, tahliliy matnlar bilan ishlash va professional nutqni me’yoriy hamda pragmatik jihatdan to‘g‘ri qurish qobiliyatlarini rivojlantirishni talab etadi. Ushbu tezisda iqtisodchilarning kasbiy nutq tayyorgarligini takomillashtirish masalasi kompetensiyalar tizimi doirasida yoritildi hamda nutq kompetensiyasining tarkibiy komponentlari, uni rivojlantirishga xizmat qiluvchi didaktik shart-sharoitlar va baholash mezonlari konseptual asosda asoslantirildi. Tadqiqot konsepsiyasi kasbiy diskurs, janrga yo‘naltirilgan o‘qitish hamda vazifa-asosli yondashuvning integratsiyasiga tayanadi. Natijada iqtisodiy muloqot uchun xos bo‘lgan og‘zaki va yozma nutq faoliyatini maqsadga muvofiq tashkil etish, o‘quv topshiriqlarini real professional faoliyatga yaqinlashtirish va baholashni kompetensiya natijalariga moslashtirish orqali tayyorgarlik samaradorligini oshirish mumkinligi xulosalandi.
kompetensiyaviy yondashuv, kasbiy nutq, iqtisodiy diskurs, kommunikativ kompetensiya, janr, vazifa-asosli o‘qitish, baholash mezonlari.
ESP (ENGLISH FOR SPECIFIC PURPOSES) ASOSIDA MULOQOT KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Mazkur tezis oliy ta’limda ESP (English for Specific Purposes) yondashuvi asosida talabalarda muloqot kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslarini yoritadi. Tadqiqotda kommunikativ kompetensiya haqidagi klassik lingvodidaktik qarashlar hamda kasbga yo‘naltirilgan til ta’limi konsepsiyalari uyg‘unlashtirildi. ESP doirasida “til” faqat leksik-grammatik birliklar majmui emas, balki muayyan kasbiy hamjamiyatda vazifani bajarish, qaror asoslash, hamkorlikni muvofiqlashtirish va professional identifikatsiyani namoyon etish vositasi sifatida talqin qilinishi asoslandi. Natijada ESP kurslari uchun muloqot kompetensiyalarini operatsionallash mumkin bo‘lgan nazariy model taklif etildi: ehtiyojlar tahlili, janr va diskursga yo‘naltirilgan mazmun, vazifaga asoslangan interaktiv o‘qitish hamda faoliyatga tayangan baholashning uzviy bog‘liqligi kompetensiya rivojining zarur sharti ekanligi ko‘rsatildi. Tezis xulosalari ESP kurslarini loyihalashda kasbiy kommunikativ vaziyatlar, diskurs me’yorlari va baholash mezonlari o‘rtasidagi moslikni kuchaytirish zarurligini ta’kidlaydi.
ESP, kasbiy ingliz tili, muloqot kompetensiyasi, diskurs, janr, ehtiyojlar tahlili, kompetensiyaviy yondashuv.
KASBIY KOMPETENTLIKNI SHAKLLANTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLARNING DIDAKTIK IMKONIYATLARI
Mazkur tezisda kasbiy kompetentlikni shakllantirish jarayonida zamonaviy pedagogik yondashuvlarning didaktik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda kompetensiyaviy, shaxsga yo‘naltirilgan, tizimli, integrativ hamda innovatsion yondashuvlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi. Kasbiy kompetentlik shaxsning kasbiy bilimlari, amaliy ko‘nikma va malakalari, kasbiy tafakkuri, motivatsiyasi hamda refleksiv faoliyatining integral birligi sifatida asoslanadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlardan maqsadli va tizimli foydalanish ta’lim mazmuni, metodlari va shakllarini takomillashtirish, nazariya va amaliyot uyg‘unligini ta’minlash hamda ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qilishi ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
kasbiy kompetentlik, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, didaktik imkoniyatlar, kompetensiyaviy yondashuv, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, innovatsion ta’lim texnologiyalari.
PEDAGOGIK KOMMUNIKATSIYA VA PSIXOLOGIK TA’SIR USULLARINI O‘RGATISH: NAZARIY VA AMALIY YONDASHUVLAR
Ushbu tezis pedagogik kommunikatsiya va psixologik ta’sir usullarini o‘qituvchilarga samarali o‘rgatishning nazariy va amaliy jihatlarini tahlil qiladi. Tezisda kommunikatsiyaning pedagogik jarayondagi roli, o‘quvchilar bilan interaktiv muloqot usullari, psixologik ta’sir texnologiyalari va ularni ta’lim jarayoniga integratsiyalash imkoniyatlari ilmiy asosda yoritilgan. Shu bilan birga, tezisda ilg‘or xorijiy va mahalliy tadqiqotlar natijalari solishtirma tarzda tahlil qilinib, pedagogik kommunikatsiya malakasini shakllantirishda metodik yondashuvlar ilgari suriladi. Tezis amaliyotga yo‘naltirilgan tavsiyalar bilan to‘ldirilgan bo‘lib, u o‘qituvchilarning pedagogik samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
pedagogik kommunikatsiya, psixologik ta’sir, o‘qituvchi malakasi, ta’lim jarayoni, interaktiv metodlar, pedagogik psixologiya, kommunikatsion strategiyalar.
BOSHLANGʻICH TAʼLIMDA OʻQUVCHILARNING OʻQILGAN MATNNI TUSHUNISH KOʻNIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA METAKOGNITIV OʻQITISH USULLARINING SAMARADORLIGI
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning o‘qilgan matnni tushunish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonida metakognitiv o‘qitish usullarining samaradorligini chuqur tahlil qilish, ta’lim samaradorligi hamda natijadorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur yo‘nalishda olib borilayotgan ilmiy-metodik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘quvchining o‘qilgan matnni idrok etish, yodda saqlash, undagi asosiy g‘oyani ajratish, ma’lumotlarni umumlashtira olish hamda ularni tahlil qila olish kabi kompetensiyalari aynan metakognitiv yondashuvga asoslangan ta’lim jarayonida yanada rivojlanadi.
boshlang‘ich ta’lim, o‘quvchilar, o‘qilgan matnni tushunish, metakognitiv o‘qitish usullari, samaradorlik, ta’limda innovatsion yondashuv, o‘qish ko‘nikmalari, analitik fikrlash, ta’lim samaradorligi, kompetensiya.
OLIY TA’LIM TIZIMIDA TALABALARNING KONSEPTUAL FIKRLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHGA XIZMAT QILUVCHI METODIK SHART-SHAROITLAR
Ushbu maqolada oliy ta’lim tizimida talabalar konseptual fikrlash kompetensiyasini rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodik shart-sharoitlar ilmiy asoslanadi. Tadqiqotda konseptual fikrlashning mazmuni, uning kompetensiya sifatida shakllanish omillari hamda didaktik va metodik ta’minotning o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada talabalarning konseptual fikrlashini rivojlantirishda muammoli ta’lim, integrativ yondashuv, refleksiv faoliyat, loyihaviy ta’lim va interfaol metodlarning samaradorligi yoritilib, ta’lim jarayonini tashkil etishning optimal sharoitlari asoslab beriladi. Taklif etilgan metodik shart-sharoitlar konseptual fikrlash ko‘nikmalarini chuqurlashtirish, bilimlarni tizimli umumlashtirish va ilmiy tahliliy qaror qabul qilish kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiladi.
konseptual fikrlash, kompetensiya, metodik shart-sharoit, oliy ta’lim, muammoli ta’lim, integratsiya, refleksiya, loyihaviy faoliyat.