NITRAT VA NITRITLAR MIQDORINING SABZAVOT MAHSULOTLARIDA MAVSUMIY O‘ZGARISHI
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i12/n03Ключевые слова:
Nitratlar, nitritlar, sabzavot mahsulotlari, mavsumiy o‘zgarishlar, bargli sabzavotlar, metgemoglobinemiya, azotli o‘g‘itlar, oziq-ovqat xavfsizligi.Аннотация
Bugungi kunda aholi salomatligini saqlash va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash global miqyosdagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Sabzavot mahsulotlari inson organizmini vitaminlar, mineral moddalar, antioksidantlar va biologik faol birikmalar bilan ta’minlovchi asosiy oziq manbalaridan biri sanaladi. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligida azotli o‘g‘itlardan keng foydalanish natijasida sabzavotlarda nitrat va nitritlarning me’yoridan ortiq to‘planishi kuzatilmoqda.
Nitratlar (NO₃⁻) o‘simliklarning oziqlanishida muhim rol o‘ynaydigan tabiiy azot birikmalari hisoblanadi. O‘simliklar tuproqdan nitratlarni o‘zlashtiradi va ularni oqsillar hamda boshqa organik moddalarning sintezida ishlatadi. Biroq agrotexnik tadbirlarning noto‘g‘ri olib borilishi, azotli o‘g‘itlarning ortiqcha qo‘llanilishi, yorug‘lik yetishmovchiligi va noqulay meteorologik omillar natijasida nitratlar o‘simlik to‘qimalarida ortiqcha miqdorda to‘planishi mumkin. Nitratlarning ma’lum qismi inson organizmida yoki mahsulotlarni saqlash jarayonida nitritlarga aylanadi. Nitritlar esa gemoglobinni metgemoglobinga aylantirib, to‘qimalarda kislorod tanqisligini keltirib chiqaradi.
Mavsumiy omillar sabzavotlardagi nitratlar miqdoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bahor va qish mavsumlarida issiqxonalarda yetishtirilgan mahsulotlarda nitratlar miqdori yoz oylarida ochiq maydonda yetishtirilgan mahsulotlarga nisbatan yuqoriroq bo‘lishi kuzatiladi. Shu sababli sabzavot mahsulotlarida nitrat va nitritlarning mavsumiy o‘zgarishini o‘rganish gigiyenik, ekologik va tibbiy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi.
Библиографические ссылки
1. Abdullayeva, G., Bekmuratovna, Z., & Karimova, M. (2024). O‘simlik biofaol moddalarining gepatoprotektorlik xususiyatlari. Modern Problems and Prospects for Organizing a Healthy Lifestyle and Proper Nutrition, 1(01).
2. European Food Safety Authority. (2008). Nitrate in vegetables: Scientific Opinion of the Panel on Contaminants in the Food Chain. EFSA Journal, 689, 1–79. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2008.689
3. European Food Safety Authority. (2010). Statement on possible public health risks for infants and young children from the presence of nitrates in leafy vegetables. EFSA Journal, 8(12), 1935. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1935
4. Hord, N. G., Tang, Y., & Bryan, N. S. (2009). Food sources of nitrates and nitrites: The physiologic context for potential health benefits. American Journal of Clinical Nutrition, 90(1), 1–10.
5. Kibriyev, B., Raximberganov, J. R., Sirojov, O., Egamova, S., Matyakubov, M., Nadjmitdinov, O., & Xosilova, Z. (2025). Efficacy and safety of aldosterone synthase inhibitors in the treatment of resistant hypertension: A multicenter randomized trial. Revista Latinoamericana de Hipertensión, 20(9).
6. Maftuna Soliyeva, Dilfuza Xasanova, Ziyofat Xosilova, Azamat Hayitboyev, & Gulbohor Abdullayeva. (2024). Nitrit va nitratlar intoksikatsiyasining inson organizmiga ta’siri. O‘zbekiston Milliy Universiteti Xabarlari, 3(1/1), 135–138.
7. Santamaria, P. (2006). Nitrate in vegetables: Toxicity, content, intake and EC regulation. Journal of the Science of Food and Agriculture, 86(1), 10–17.
8. Soliyev, N. N., Abdullayeva, G. T., Asrarov, M. I., Lutpillaev, G. X., Madrakhimova, S. D., Rakhimov, R. N., ... & Khosilova, Z. B. (2025). Correction of mPTP Dysfunction by some Polyphenol extracts. Research Journal of Pharmacy and Technology, 18(4), 1825–1830.
9. Soliyeva, M. G‘., Xosilova, Z. B., Xasanova, D. Y., & Abdullayeva, G. T. (2024). Nitrit va nitratlar intoksikatsiyasining inson organizmiga ta’siri. Odam faoliyati va hayot xavfsizligi fanlarining dolzarb muammolari, innovatsiya va istiqbollari mavzusidagi Respublika ilmiy anjumani materiallari, 17–19.
10. Солиева, М. Ғ., Хасанова, Д. Ю., Хосилова, З. Б., Хайитбоев, А. М., & Абдуллаева, Г. Т. (2024). Нитрат/нитрит интоксикациясида организмнинг физиологик холати. Infeksiya, immunitet va farmakologiya, (5), 128–132.
11. World Health Organization. (2017). Guidelines for drinking-water quality (4th ed.). Geneva: WHO.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
This work is licensed under a 