OʻZBEK TILIGA DAVLAT TILI MAQOMI BERILISHINING IJTIMOIY-SIYOSIY VA LISONIY TARAQQIYOTDAGI TRANSFORMATSION O'RNI: TARIXIY TAHLIL VA ZAMONAVIY TENDENSIYALAR
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i20/n08Kalit so‘zlar:
davlat tili, sotsiolingvistika, ijtimoiy-siyosiy transformatsiya, lisoniy muhit, raqamli makon, urbanistik landshaft, til siyosati, milliy oʻzlik, milliy korpus, computer lingvistikasi.Annotasiya
Mazkur ilmiy maqolada o'zbek tiliga davlat tili maqomi berilishining fundamental tarixiy-huquqiy poydevori, sotsiolingvistik asoslari hamda uning o'tgan deyarli to'rt o'n yillik davr mobaynidagi ijtimoiy-siyosiy va lisoniy transformatsiyasi kompleks ravishda tadqiq etilgan. Tadqiqot jarayonida ilmiy xolislikni ta'minlash maqsadida sifat va miqdoriy metodlar sintezi (mixed-methods), jumladan, retrospektiv arxiv hujjatlari tahlili, qonunchilik islohotlari dinamikasi va turlicha ijtimoiy qatlamlardan iborat 450 nafar respondent ishtirokida maxsus sotsiolingvistik so'rovnoma o'tkazildi. Olingan tizimli tahliliy natijalar davlat boshqaruvi, rasmiy ish yuritish va diplomatiya sohasida milliy tilning institutsional nufuzi hamda funksional qo'llanilishi ancha barqaror va yuqori (96,4%) ekanligini ko'rsatgan bo'lsa-da, zamonaviy urbanistik landshaft, tashqi reklama estetikasi va raqamli global axborot makonida lisoniy me'yorlarning jiddiy buzilishi hamda chuqur nomutanosibliklar mavjudligini aniqladi. Ayniqsa, biznes kommunikatsiyalarida va xususiy sektorda ona tilining o'rni xalqaro tillar soyasida qolayotgani sotsiolingvistik inqirozlarni keltirib chiqarmoqda. Maqola yakunida o'zbek tilining global axborot texnologiyalari, zamonaviy milliy biznes segmenti, kompyuter lingvistikasi va sun'iy intellekt tizimlaridagi amaliy-funksional imkoniyatlarini kengaytirish hamda milliy til siyosatini davr talablariga mos ravishda takomillashtirish bo'yicha tizimli ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar majmuasi atroflicha ilgari surilgan.
Manbalar
1. Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi Qonuni (yangi tahriri). Toshkent: Adolat nashriyoti, 1995.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi “O'zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PF-5850-sonli Farmoni.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktabrdagi "Mamlakatimizda o'zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PF-6084-sonli Farmoni.
4. Dadaboyev, H. (2019). Oʻzbek terminologiyasi taraqqiyoti. Toshkent: Milliy qomuslar milliy nashriyoti.
5. Yo'ldoshev, I. (2021). Sotsiolingvistika asoslari: Oʻzbekistondagi lisoniy vaziyat va zamonaviy til siyosati. O'zbekiston Milliy universiteti xabarlari, 2(4), 112-118.
6. Mahkamov, S. (2023). Raqamli makonda oʻzbek tilining oʻrni va lingvistik korpus yaratish muammolari. Filologiya va kompyuter lingvistikasi masalalari, 3(1), 45-53.
7. Crystal, D. (2003). Language Death. Cambridge University Press.
8. Spolsky, B. (2004). Language Policy. Cambridge University Press.
9. Karimov, S. (2022). Urbanistik muhit sotsiolingvistikasi: Tashqi reklama matnlarida adabiy til me'yorlarining buzilishi dinamikasi. Oʻzbek tili va adabiyoti jurnali, 5(2), 89-95.
10. Rahmatullayev, Sh. (2010).
This work is licensed under a 